نمایش نوار ابزار

سنگ بست

⭕️سنگ بست؛ چهارراه مهم جهانی

🖋 #رجبعلی_لباف_خانیکی

🔹«شاهراه بزرگ شرق» که در سال ۱۸۷۷م توسط «فردیناد ریختوفن» آلمانی «جاده ابریشم» نامید شد، از شهر شیان در چین آغاز شده و پس از عبور از شمال ایران، در ری در دو شاخه به سمت شمال غرب و جنوب غرب، به مراکز تجاری و تمدنی کشورهای ساحل مدیترانه و بین‌النهرین منتهی می‌شده است.
شاهراه مهم دیگری نیز کرانه‌های دریای عمان و هند، جنوب و جنوب‌شرق ایران را به آسیای میانه و ماوراء‌النهر در شمال‌شرق ارتباط می‌داده است. آن دو راه ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب عالم در یک نقطه باهم تلاقی می‌کردند و آن نقطه «سنگ بست» بود.
روستای کنونی سنگ بست از توابع شهرستان فریمان در ۳۵ کیلومتری جنوب شرق مشهد و در کنار راه ارتباطی مشهد-فریمان واقع است.
در مجاورت شرق روستای سنگ بست کنونی یک محوطۀ وسیع و مهم باستانی وجود دارد که بازمانده از سنگ بست کهن است.

🔹سنگ بست قدیم به لحاظ موقعیت و جایگاه رفیع اقتصادی و سیاسی از اهمیت زیادی برخوردار بوده و از گذشته‌های دور توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. از جمله: «راوندی»، «سمعانی»، «یاقوت حموی»، «ظهیری نیشابوری»، «ابن اثیر»، «ذهبی» و «دولتشاه سمرقندی» از آن به عنوان منزلی مهم یاد کرده‌اند.
اهمیت سنگ بست تنها به دلیل قرار گرفتن آن بر سر راه ابریشم نبوده بلکه راه های دیگری نیز از سرتاسر خراسان و ایالتهای همجوار , در سنگ بست، به آن چهارراه جهانی وصل می شدند.
محوطه ی باستانی سنگ بست شامل دو بخش شمالی و جنوبی است، بخش شمالی که ظاهراً فاقد حصار و خندق بوده و به لحاظ ویژگیها و عناصر معماری و مواد فرهنگی، هسته اولیه سنگ بست محسوب می‌شود و بخش جنوبی که در هیأت مستطیل و دارای برج و بارو و خندق بوده، ظاهراً از سدۀ پنجم ه.ق شکل گرفته و هر دو بخش بعد از تهاجم مغولها و متروک شدن راه ابریشم از رونق افتاده و در اواخر قرن نهم ه.ق رباط دیگری توسط امیر علیشیر نوائی در نزدیکی سنگ بست قدیم ساخته شده است.

🔹 سنگ بست رونق زیادی داشته است.
«احمدبن علی منینی» در «شرحی بر تاریخ یمینی» فقط شماری از اقدامات عمرانی «ارسلان جاذب» را در سنگ بست احداث کاروانسرا، مسجد جامع، خانقاه، آبگیرها و جایگاه‌ها برشمرده و اکنون که بجز آرامگاه ارسلان جاذب و یک مناره بنائی بر جای نمانده کاملا مشخص است که در محوطۀ ۹ هکتاری سنگ بست سازه‌های معماری فراوانی وجود داشته که اکنون انباشت آوار آنها به صورت تپه ماهورهائی پوشیده از قطعات آجر بر جای مانده است.

🔹در بخش شمالی سنگ بست بقایای رباط سنگ بست قابل تشخیص است، رباطی که بنا به نوشۀ «راوندی» در کتاب راحۀ الصدور و «خواند میر» در کتاب مآثر الملوک و «دولتشاه سمرقندی» در کتاب تذکرۀ الشعرا به همت ارسلان جاذب و احتمالا همانند رباط شرف با دو حیاط وار نوع «کاخ رباط» در دوره غزنویان ساخته شده است.
ارسلان جاذب «سپهدار طوس» و شخصیتی والامقام و ایران دوست و مورد احترام و علاقۀ فردوسی بوده است به دلیل جایگاه خاص سنگ بست ارسلان جاذب بیشتر در آنجا حضور داشته و پس از مرگ نیز در سنگ بست به خاک سپرده شده است.
آرامگاه ارسلان جاذب در سنگ بست دومین بنای بر جای ماندۀ دوران اسلامی پس از مرقد مطهر امام رضا(ع) در خراسان است که احتمالا با الهام از آن و به شیوۀ چهارطاقی‌های ساسانی ساخته شده است.
«حکیم زجاجی» در کتاب همایون نامه، ارسلان جاذب و رباط و آرامگاه او را احتمالا با یادآوری گوردخمه‌های مهری این گونه وصف کرده است:
به طوس اندرون بود والی امیر
یکی مرد با دانش و یاد گیر
رباطی که نامش بود سنگ بست
در آن بوم او کرد بگشاده دست
کنون دخمه آن سر افراز مرد
به پیش رباط است پر خاک وگرد

🔹آرامگاه ارسلان جاذب که در مجاور گوشۀ جنوب شرقی رباط قرار گرفته بنائی با نقشۀ تقریبا مربع با ابعاد داخلی۱۰/۳۳×۱۰/۲۰ متر و ارتفاع ۱۶/۹ متر تا زیر گنبد می باشد. ورودی اصلی بنا از سمت شرق بوده که بعدها بسته شده و اکنون درگاهی جنوبی به درون راه می یابد. بنا آجری و به سبک معماری رازی است با گنبد نسبتا کوتاه و بدنۀ دو بخشی. نمای بیرونی بنا ساده ولی رویۀ داخلی دیوار‌ها با نقاشی و گچبری و نقوش آجری و کتیبه به گونه زیبا و موزون آراسته شده است. در تزئینات داخلی بنا از المانهای کهن ایرانی مانند زیگورات و چلیپا و چلیپای شکسته، ستاره‌های هشت‌پر و پیچک استفاده شده است.
کتیبه‌ها کوفی و از دو نوع آجری بر ساقه گنبد و نقاشی روی گچ بر فراز دیوار ها بنا را دور زده و محتوای آنها آیات قرآنی می‌باشد.
در جنوب رباط و تقریبا درمجاورت دو گوشۀ آن دو منارۀ آجری بلند وجود داشته که در حال حاضر یکی از آنها با۲۶/۴ متر ارتفاع باقی مانده و منارۀ قرینۀ آن منهدم شده است آن مناره ها همانند مناره های مشابه در خسرو گرد و دامغان و فیروز آباد و کرات با نقوش متنوع آجری و کتیبه زینت یافته است.

دیدگاه ها

سوال امنیتی *